Methyltestosteron en de nieren: wat bekend is over de belasting

Wanneer men over de risico's van methyltestosteron spreekt, wordt de lever als eerste genoemd. De nieren zijn echter het orgaan dat 'de rekening betaalt' voor veel systemische veranderingen: een verhoogde bloeddruk, een overmaat aan bilirubine bij cholestase, hyperfiltratie tegen de achtergrond van een sterke toename van het lichaamsgewicht. De redactie heeft verzameld wat bekend is over het effect van orale 17α-gealkyleerde androgenen op de nieren en hoe je je niet vergist bij de interpretatie van de tests.

Waarom de nieren onder druk komen te staan

Methyltestosteron is een synthetisch androgeen waarvan het molecuul een methylgroep aan het 17e koolstofatoom heeft gekoppeld. Deze modificatie beschermt de stof tegen snelle afbraak bij de eerste passage door de lever, waardoor het geneesmiddel werkzaam is bij orale inname. De prijs van die stabiliteit is een verhoogde belasting van het hepatobiliaire systeem en indirect ook van de nieren.

Een directe 'nefrotoxiciteit' in de klassieke zin, zoals bij sommige antibiotica of contrastmiddelen, is voor methyltestosteron niet beschreven. In de literatuur worden daarentegen enkele indirecte mechanismen genoemd: beschadiging van de tubuli door galpigmenten bij ernstige cholestase, structurele veranderingen van de glomeruli bij langdurig gebruik van hoge doses androgenen, en een verhoging van de arteriële bloeddruk en vochtretentie.

De meeste klinische waarnemingen betreffen niet geïsoleerd methyltestosteron, maar sporters en sportschoolbezoekers die verschillende anabole steroïden, een eiwitrijk dieet, creatine en niet zelden vitaminesupplementen in hoge doses combineerden. Daarom is het effect van juist methyltestosteron vaak niet te scheiden van het effect van de hele combinatie.

Tegelijk is de farmacologische logica duidelijk: 17α-gemethyleerde steroïden veroorzaken veel vaker dan injecteerbare testosteronesters een cholestatische leverbeschadiging. De officiële bijsluiter van methyltestosteronpreparaten in de VS bevat een waarschuwing voor cholestatische hepatitis, geelzucht en peliosis hepatis, en deze aandoeningen hebben directe gevolgen voor de nieren.

Galcilindernefropathie: het verband via de lever

Galcilindernefropathie (bile cast nephropathy, cholemische nefropathie) is een beschadiging van de niertubuli bij een zeer hoog bilirubinegehalte in het bloed. Bilirubine en galzuren worden door de nieren gefilterd, beschadigen het epitheel van de tubuli en vormen in het lumen ervan gepigmenteerde cilinders die de urineafvloed mechanisch blokkeren.

Het onderzoek van van Slambrouck en collega's (2013), op basis van biopsieën en obducties, liet zien dat zulke veranderingen een niet zeldzame bevinding zijn bij acuut nierletsel tegen de achtergrond van ernstige leverfunctiestoornis. Onder de oorzaken van cholestase in gepubliceerde klinische casussen komen juist orale anabole steroïden regelmatig voor.

Een typisch scenario in de casusbeschrijvingen ziet er zo uit: enkele weken inname van een gemethyleerd steroïde, dan jeuk aan de huid, donkere urine, geelzucht, en vervolgens een stijging van het creatinine. Een deel van de patiënten had tijdelijk dialyse nodig, hoewel bij velen de nierfunctie herstelde na daling van het bilirubine.

De praktische conclusie is eenvoudig: elk teken van cholestase — geel oogwit, jeuk, ontkleurde ontlasting, donkere urine — is een reden om onmiddellijk een arts te raadplegen en niet om 'af te wachten'. Hoe langer de hoge hyperbilirubinemie aanhoudt, hoe hoger het risico voor de tubuli.

Hyperfiltratie, bloeddruk en FSGS

Het tweede mechanisme houdt geen verband met de lever, maar met de androgenen zelf en hun invloed op het lichaamsgewicht. Het werk van Herlitz en collega's (2010) beschreef een reeks bodybuilders die langdurig anabole steroïden gebruikten, met proteïnurie en nierinsufficiëntie. De biopsie toonde focale segmentale glomerulosclerose (FSGS) — verlittekening van een deel van de glomeruli.

De auteurs veronderstelden een combinatie van twee factoren. De eerste — adaptieve hyperfiltratie: een sterke toename van spiermassa en eiwitinname dwingt de glomeruli met een verhoogde belasting te werken. De tweede — een mogelijk direct effect van androgenen op de podocyten, de cellen van de filtratiebarrière. Na het staken van het steroïdegebruik nam bij een deel van de patiënten de proteïnurie af.

Afzonderlijk verdient de arteriële bloeddruk vermelding. Androgenen bevorderen de retentie van natrium en vocht, en orale preparaten verlagen bovendien aanzienlijk het 'goede' HDL-cholesterol. Chronische hypertensie is een van de belangrijkste factoren in de progressie van nierziekten, dus zelfs een matige bloeddrukverhoging gedurende langere tijd is van betekenis.

Tot slot stimuleren androgenen de aanmaak van erytrocyten. Een verhoogde hematocriet vergroot de viscositeit van het bloed, wat theoretisch de microcirculatie verslechtert, ook in de nieren. Erytrocytose wordt gewoonlijk niet als een zelfstandige factor van nierletsel beschouwd, maar het voegt wel een risico op trombose toe.

Tests: waar je naar kijkt en hoe je je niet vergist

De meest voorkomende valkuil is de interpretatie van creatinine. Creatinine ontstaat in de spieren, waardoor bij mensen met een grote spiermassa en bij wie creatine gebruikt de waarde ervan boven het referentiebereik kan liggen zonder een reële daling van de nierfunctie. De berekende eGFR op basis van creatinine is bij zulke mensen vaak te laag.

Ter verduidelijking gebruiken artsen cystatine C — een eiwit waarvan het niveau veel minder afhangt van de spiermassa. De KDIGO-richtlijn over chronische nieraandoening beveelt de bepaling van cystatine C aan in situaties waarin de beoordeling op basis van creatinine onnauwkeurig kan zijn.

Urineonderzoek kun je beter niet na een zware training afnemen, maar na 1–2 dagen zonder intensieve inspanning: fysieke arbeid kan de eiwituitscheiding tijdelijk verhogen. Vermijd vóór de bloedafname ook een overmatige eiwitbelasting om het ureum en creatinine niet te vertekenen.

De resultaten moeten worden geïnterpreteerd door een nefroloog of internist aan wie de patiënt eerlijk alle stoffen heeft gemeld die hij gebruikt. Het verzwijgen van androgeengebruik leidt niet zelden tot foute diagnoses en overbodige onderzoeken.

Factoren die de belasting versterken

Het risico voor de nieren wordt zelden door één stof bepaald. Onder de factoren die in klinische beschrijvingen samengingen met het gebruik van anabole steroïden en het beloop verslechterden, worden het vaakst de volgende genoemd:

• gelijktijdige inname van meerdere orale gemethyleerde steroïden;
• langdurig regelmatig gebruik van pijnstillende niet-steroïde ontstekingsremmers (ibuprofen, diclofenac);
• zeer hoge doses van de vitamines D en A, die hypercalciëmie kunnen veroorzaken;
• uitdroging, drogen met diuretica, sauna vóór de wedstrijd;
• rabdomyolyse na overmatige trainingen;
• ongecontroleerde arteriële hypertensie, diabetes mellitus, bestaande nierziekten.

Bijzondere aandacht verdient de combinatie met vitaminesupplementen. In reviews van Braziliaanse nefrologen (Parente Filho en collega's, 2020) worden gevallen beschreven van acuut nierletsel bij bodybuilders, juist tegen de achtergrond van een combinatie van anabole steroïden en extreem hoge doses veterinaire vitaminecomplexen.

Diuretica, die soms worden gebruikt voor het 'drogen', kunnen in combinatie met vochtbeperking acute prerenale insufficiëntie en gevaarlijke elektrolytstoornissen veroorzaken. Voor iemand met een nierfunctie die al door cholestase of hypertensie belast is, is dat bijzonder riskant.

Tot slot is het goed te bedenken dat de inhoud van illegale preparaten vaak niet met het etiket overeenkomt. Iemand kan denken dat hij 'alleen methyltestosteron' inneemt, terwijl hij in werkelijkheid een andere stof of een mengsel krijgt, wat het inschatten van de risico's onmogelijk maakt.

Conclusies van de redactie

Methyltestosteron behoort niet tot de klassieke nefrotoxinen, maar kan de nieren indirect schaden: via ernstige cholestase en galcilindernefropathie, via hyperfiltratie en een verhoogde bloeddruk bij langdurig gebruik van hoge doses androgenen.

De beoordeling van de nierfunctie bij mensen met een grote spiermassa vereist voorzichtigheid: een verhoogd creatinine betekent niet altijd ziekte, en een normaal creatinine garandeert niet altijd gezondheid. Cystatine C, albumine in de urine en controle van de bloeddruk geven een nauwkeuriger beeld.

Geelzucht, donkere urine, oedeem, schuim in de urine of een sterke afname van de hoeveelheid ervan zijn een reden om onmiddellijk een arts te raadplegen.

We raden je ook aan onze materialen te lezen over het effect van methyltestosteron op de lever, over de interactie van methyltestosteron met alcohol en medicijnen en over hoe je op de juiste manier tests op de nierfunctie afneemt.

Literatuurlijst

1. Herlitz LC, Markowitz GS, Farris AB, et al. Development of focal segmental glomerulosclerosis after anabolic steroid abuse. J Am Soc Nephrol. 2010;21(1):163–172.
2. van Slambrouck CM, Salem F, Meehan SM, Chang A. Bile cast nephropathy is a common pathologic finding for kidney injury associated with severe liver dysfunction. Kidney Int. 2013;84(1):192–197.
3. Parente Filho SLA, Gomes PEAC, Forte GA, et al. Kidney disease associated with androgenic-anabolic steroids and vitamin supplements abuse: be aware! Nefrologia. 2020;40(1):26–31.
4. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
5. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2024 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int. 2024;105(4S):S117–S314.
6. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury. Androgenic Steroids. Bethesda (MD): NIDDK.
7. Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S (eds). Testosterone: Action, Deficiency, Substitution. 4th ed. Cambridge University Press; 2012.