Hoe je je voorbereidt op de FSH-test: regels voor de bloedafname

Follikelstimulerend hormoon (FSH) is een hypofysehormoon dat bepalend is voor de rijping van follikels in de eierstokken en de aanmaak van zaadcellen in de testikels. De FSH-test wordt gebruikt om de ovariële reserve te beoordelen en om de menopauze, mannelijke onvruchtbaarheid en hypogonadisme te diagnosticeren. Om een informatieve uitslag te krijgen is het belangrijk de juiste dag te kiezen, te weten welke medicijnen hem beïnvloeden en hem samen met de benodigde parameters af te nemen.

De rol van FSH in het lichaam

FSH wordt, net als LH, aangemaakt door de gonadotrope cellen van de hypofyse onder invloed van gonadoreline. Bij vrouwen stimuleert FSH de groei van follikels en de synthese van oestradiol door de granulosacellen. Bij mannen werkt het in op de sertolicellen in de testikels, die de spermatogenese verzorgen.

De regulatie van FSH heeft een bijzonderheid: naast de geslachtssteroïden remt ook inhibine B de secretie ervan — een eiwit dat wordt aangemaakt door de ovariële follikels en de sertolicellen. Daardoor weerspiegelt FSH goed de 'stand van zaken' juist in het kiemgedeelte van de geslachtsklieren.

Vergeleken met LH is de FSH-secretie minder uitgesproken pulsatiel, waardoor een enkele uitslag iets stabieler is. Toch verandert het FSH-niveau bij vrouwen merkbaar in de loop van de cyclus, wat de regels voor de afname bepaalt.

De test wordt aangevraagd bij onvruchtbaarheid van beide partners, menstruatiestoornissen, verdenking op vroegtijdige ovariële insufficiëntie, in de perimenopauze, bij een vertraagde geslachtsontwikkeling en bij mannen bij een afwijkend spermiogram, een klein testikelvolume en een laag testosteron.

Voor vrouwen: cyclusdag en het 'duo' met oestradiol

Het basale FSH voor de beoordeling van de eierstokfunctie wordt op dag 2–5 van de menstruatiecyclus bepaald. In deze periode zijn de follikels nog niet actief gaan groeien, is het oestradiol laag en weerspiegelt FSH hoe 'intensief' de hypofyse de eierstokken stimuleert.

Oestradiol wordt bij voorkeur in dezelfde afname bepaald. Als het oestradiol in de vroege folliculaire fase verhoogd is, onderdrukt het via terugkoppeling het FSH, en dan kan een normale FSH-waarde een verlaagde ovariële reserve 'maskeren'. Zonder oestradiol is zo'n uitslag moeilijk te interpreteren.

Het Practice Committee van de American Society for Reproductive Medicine (ASRM) merkt in zijn advies over tests voor de ovariële reserve op dat het basale FSH een aanzienlijke variabiliteit tussen cycli heeft en een beperkte gevoeligheid. Daarom steunt de moderne beoordeling van de reserve vooral op het anti-müllerhormoon (AMH) en het aantal antrale follikels op echografie, terwijl FSH een ondersteunende rol speelt.

Voor de diagnose van de menopauze en de stadia ervan gebruikt men het klinische beeld en hormonale criteria, samengevat in het STRAW+10-systeem (Harlow et al., 2012). FSH schommelt in de perimenopauze zeer sterk, waardoor een enkele waarde zelden voldoende is.

Onder gecombineerde hormonale anticonceptie is FSH onderdrukt en weerspiegelt de test niet de eigen eierstokfunctie. Het gebruik van dergelijke middelen moet aan de arts worden gemeld.

Voor mannen: FSH en spermatogenese

Bij mannen is FSH een van de belangrijkste parameters bij een onderzoek naar onvruchtbaarheid. De AUA/ASRM-richtlijn over mannelijke onvruchtbaarheid (Schlegel et al., 2021) beveelt een hormonaal onderzoek aan met onder meer FSH en testosteron, met name bij mannen met afwijkende spermiogramwaarden.

Een verhoogd FSH in combinatie met een klein testikelvolume en azoöspermie of oligozoöspermie wijst doorgaans op een primaire stoornis van de spermatogenese. Een laag FSH samen met een laag LH en testosteron wijst op centraal (secundair) hypogonadisme, onder meer als gevolg van het gebruik van exogene androgenen.

Bij mannen die anabole steroïden hebben gebruikt, zijn FSH en LH vaak nog lange tijd na het staken onderdrukt. Het is belangrijk dit aan de androloog te melden, want daarvan hangt de verdere aanpak van het onderzoek af.

Het spermiogram, dat vaak samen met FSH wordt aangevraagd, wordt uitgevoerd volgens de normen van het WHO-laboratoriumhandboek (6e editie, 2021), dat eigen eisen aan de voorbereiding stelt, waaronder een periode van seksuele onthouding.

Algemene regels en beïnvloedende factoren

Voor FSH zelf is strikt nuchter zijn niet zo cruciaal, maar het wordt bijna altijd afgenomen in een panel met oestradiol, LH, testosteron of prolactine. Daarom vereenvoudigen uniforme voorwaarden het leven en vergroten ze de vergelijkbaarheid van de uitslagen.

• vrouwen — dag 2–5 van de cyclus, tenzij de arts anders aangeeft; vermeld de datum van de laatste menstruatie;
• mannen — ochtendafname, nuchter, als tegelijk testosteron wordt bepaald;
• de dag ervoor — zonder intensieve trainingen, alcohol en met een normale nachtrust;
• niet afnemen tijdens een acute ziekte;
• meld hormonale middelen, anticonceptiva, androgenen en ovulatiestimulatie;
• meld het gebruik van biotine.

Biotine in hoge doses kan FSH-immunoassays verstoren; de FDA heeft afzonderlijk voor deze interactie gewaarschuwd. Overleg met het laboratorium hoelang je vóór de test moet pauzeren.

Hormonale middelen, gonadotrofines, GnRH-analogen, androgenen en oestrogenen veranderen het FSH aanzienlijk. Stop de therapie niet op eigen houtje — de arts moet weten onder welke omstandigheden de test is gedaan.

Een uitgesproken energietekort, overmatige training, snel gewichtsverlies en hyperprolactinemie verlagen de gonadotrofines. Voor sportvrouwen met cyclusstoornissen is dit bijzonder relevant: FSH en LH die in een periode van intensieve voorbereiding worden afgenomen, kunnen juist het energietekort weerspiegelen.

Beperkingen van de test en herhaalmetingen

FSH varieert van cyclus tot cyclus, waardoor een enkele uitslag, zeker een grenswaarde, zelden een basis is voor definitieve conclusies. Een herhaalde test onder vergelijkbare omstandigheden en in hetzelfde laboratorium geeft meer informatie.

Uitslagen die met verschillende testsystemen zijn verkregen, kunnen verschillen. Referentiewaarden voor vrouwen worden apart gegeven voor de cyclusfasen en de postmenopauze, en voor mannen apart. Ga uit van de normwaarden van jouw laboratorium.

Een normaal FSH garandeert geen vruchtbaarheid, en een verhoogd FSH betekent niet altijd dat een zwangerschap onmogelijk is. Daarom combineert de beoordeling van het voortplantingspotentieel hormonen, echografie, spermiogram en het klinische beeld.

De meeteenheid is IE/l of mIE/ml, die numeriek gelijk zijn. Dit is een van de weinige situaties waarin het omrekenen van eenheden niet nodig is.

Conclusies van de redactie

FSH is een belangrijke marker van de werking van de geslachtsklieren, maar de zeggingskracht ervan hangt af van de juiste afnamedag en de bijbehorende parameters. Bij vrouwen wordt het basale FSH op dag 2–5 van de cyclus samen met oestradiol afgenomen, bij mannen 's ochtends samen met testosteron en LH.

Hormonale middelen, anticonceptiva, androgenen, een energietekort en biotine kunnen de uitslag veranderen, dus die moeten aan de arts worden gemeld.

Conclusies over vruchtbaarheid of de menopauze trekt de arts op basis van het geheel aan gegevens, niet op basis van één getal.

We raden je ook aan onze artikelen te lezen over de voorbereiding op de tests op LH, oestradiol en progesteron.

Literatuurlijst

1. Harlow SD, Gass M, Hall JE, et al. Executive summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop + 10: addressing the unfinished agenda of staging reproductive aging. J Clin Endocrinol Metab. 2012;97(4):1159–1168.
2. Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine. Testing and interpreting measures of ovarian reserve: a committee opinion. Fertil Steril. 2020.
3. Schlegel PN, Sigman M, Collura B, et al. Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline. J Urol. 2021.
4. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
5. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
6. U.S. Food and Drug Administration. The FDA warns that biotin may interfere with lab tests: FDA safety communication. 2017.